Władysław Zamoyski – władca Tatr

Władysław Zamoyski (1853-1924), siostrzeniec Jana, syn Jadwigi z Działyńskich Zamoyskiej, brat Marii; przekazał całą majętność kórnicką i nabyte wielkim kosztem dobra zakopiańskie wraz z Morskim Okiem, które wyprocesował dla Polski, narodowi polskiemu w 1924 roku.

Obraz olejny malowany na płótnie. Na krześle siedzi mężczyzna z nogą założoną na nogę. Mężyczna ma długą siwą brodę, krótko ścięte włosy. Krzesło na złote oparcie, różowe obicie. Obok na stoliczku przykrytym różową tkaniną leży rozłożona książka.
Władysław Zamoyski (1853–1924) Stanisław Korzeniewski według fotografii
Platforma Cyfrowa: MK 4317

Syn generała Władysława Zamoyskiego i Jadwigi z Działyńskich, córki Tytusa, ur. 18 listopada w Paryżu. Od lutego 1854 r. do lipca 1855 r., w związku z zaangażowaniem się gen. Zamoyskiego w toczącą się wojnę krymską i pobytem rodziców w Turcji, wychowywał się u dziadków Działyńskich w Poznaniu i Kórniku. Stał się ukochanym wnukiem Tytusa. Po powrocie do Paryża rodzina zamieszkała w domu, będącym także siedzibą Biblioteki Polskiej. Od najmłodszych lat Władysław wychowywany był w atmosferze żarliwego patriotyzmu, pracy i poświęcenia dla Ojczyzny, religijności oraz kultu dla tradycji po wybitnych przodkach.

Popiersiowy portret młodego mężczyzny zwróconego twarzą i sylwetką w trzech czwartych w lewo. Mężczyzna ubrany w ciemnobłękitną, dwurzędową kurtkę oficerską ze złotymi epoletami, z wysoką, szarą stójką, pod którą widoczny czarny, wysoki kołnierz. Na lewej piersi przypięty na błękitnej wstążce order Virtuti Militari. Twarz rumiana, oczy brązowe, włosy ciemnobrązowe, kędzierzawe. Ręce opuszczone wzdłuż tułowia. Tło do wysokości piersi ciemnoszare, wyżej błękitne
Władysław Zamoyski (1803–1868) jako pułkownik wojska polskiego Henriette d’Arnaud
Platforma Cyfrowa: MK 3345

 
Pierwsze nauki Władysław pobierał w domu, potem uczęszczał na kursy nauk elementarnych. W l. 1863-74 był uczniem paryskiego Lycée Impérial Charlemagne. Wielokrotnie starał się o przyjęcie do École Polytechnique w Paryżu. W 1875 r. rozpoczął służbę wojskową w armii francuskiej zgodnie z wolą zmarłego w 1868 r. ojca. W l. 1879-81 Władysław wziął udział w rządowej wyprawie francuskiej na Wystawę Powszechną w Sydney i Melbourne. Został członkiem komisji mającej badać Australię pod względem agronomicznym, przemysłowym i handlowym. W tym czasie Władysław odwiedzał emigrantów polskich, zebrał też pokaźną kolekcję eksponatów przyrodniczych i etnograficznych, którą wyekspediował statkiem do Francji. Podczas pobytu w Australii otrzymał wiadomość o śmierci wuja Jana Działyńskiego (30 III 1880 r.) i odziedziczeniu majątku kórnickiego. Wysłał plenipotencję dla dotychczasowego zarządcy Zygmunta Celichowskiego. Następnie udał się do Stanów Zjednoczonych, zwiedzając po drodze Nową Zelandię, Tahiti i Hawaje. Był serdecznie przyjmowany przez miejscową Polonię. W 1881 r. opuścił Stany Zjednoczone, a wkrótce razem z matką i siostrą wrócił do kraju, do Kórnika.

Półpostaciowy portret siedzący mężczyzny w średnim wieku zwróconego twarzą i sylwetką na wprost. Mężczyzna ubrany w czarny płaszcz z niewielkimi klapami, pod którym czarna kamizelka. Pod szyją widoczny biały kołnierzyk ze stójką, na którym zawiązana czarna chustka, pod mankietami płaszcza widoczne białe mankiety koszuli. Na nogach czarne spodnie. Twarz o ziemistej cerze ze szpakowatym wąsem zaczesanym na boki, zakrywającym usta. Nos z niewielkim garbem, oczy zmrużone, niebieskie, brwi ciemne. Czoło wysokie z łysiejącym czubkiem głowy, włosy szpakowate, zaczesane w bok. Mężczyzna przechylony w bok, wsparty prawym łokciem na poręczy fotela. Lewa ręka wyprostowana, trzymająca drugą poręcz. Poręcze drewniane, obite materiałem w pomarańczowo-granatowo-czerwone pasy. Za lewym ramieniem zarys oparcia, z domalowaną wokół, niepoprawną pod względem perspektywy drewnianą ramą zwieńczoną przepołowionym półkolem. Tło rdzawe, jaśniejsze w dolnej części pola obrazowego.
Dr Zygmunt Celichowski (1845–1923) nieokreślony malarz wielkopolski
Platforma Cyfrowa: MK 1143

 
Przez pierwsze lata borykał się z kłopotami materialnymi, spowodowanymi zadłużeniem odziedziczonego majątku i koniecznością przeprowadzenia remontu zamku. W 1882 r. podjął decyzję o zaprzestaniu finansowania działalności paryskiego Towarzystwa Nauk ścisłych. Kontynuował natomiast niektóre wydawnictwa rozpoczęte przez Jana. Pomagał matce i siostrze w sprawach związanych z założeniem w Kórniku Szkoły Domowej Pracy Kobiet, zwanej Zakładem Kórnickim. Zaangażował się w działalność społeczną i patriotyczną w Wielkopolsce, brał udział w różnych zjazdach i obchodach. Współpracował z wybitnymi Wielkopolanami, był współzałożycielem Banku Ziemskiego w Poznaniu. W Kórniku rozszerzył zakres działalności przedsiębiorstwa handlu żelazem, zbudował warsztaty i odlewnię, uruchomił produkcję i sprzedaż oraz naprawę maszyn rolniczych, zapewniając pracę licznym Polakom.

Popiersiowy portret kobiety w podeszłym wieku zwróconej twarzą i sylwetką na wprost. Kobieta ubrana w czarną suknię z nałożoną na nią czarną, niezapinaną szatą. Na przechylonej ku prawemu ramieniu głowie biały bandaż. Twarz o ziemistej cerze, oczy ciemne. Tło jednolicie czarne. Portret przedstawia Jadwigę Zamoyską z opatrunkiem po operacji trepanacji czaszki przeprowadzonej w 1890 r.
Jadwiga z Działyńskich Zamoyska (1831–1923) Maria Zamoyska
Platforma Cyfrowa: MK 1416

 
W 1885 r. Zamoyscy jako obywatele francuscy zostali zmuszeni do opuszczenia Wielkopolski. Wrócili do Paryża, następnie udali się do Rzymu. Nielegalny przyjazd Zamoyskich do Wielkiego Księstwa Poznańskiego w czerwcu 1886 r. zakończył się uwięzieniem Jadwigi na 24 godziny w śremskim więzieniu. W lipcu tego roku Zamoyscy przyjęli zaproszenie krewnego – Andrzeja Zamoyskiego i osiedli w Galicji, przenosząc tam także siedzibę zamkniętej w Kórniku przez władze pruskie Szkoły. Pozwolenie na regularne dwumiesięczne przyjazdy do Kórnika otrzymali Zamoyscy dopiero w 1912 r. Mimo oddalenia Władysław żywo interesował się losami kórnickiej majętności. Na jego polecenie Z. Celichowski kupował ziemię, ratując ją przed zakusami Niemców. Dzięki zrozumieniu dla spraw bibliotecznych i nieszczędzeniu środków, mogła być kontynuowana działalność wydawnicza biblioteki. W 1902 r. Zamoyski wpisał Bibliotekę Kórnicką w poczet członków – założycieli „Towarzystwa dla popierania nauki polskiej” we Lwowie.

Rysunek architektoniczny będący projektem urządzenia wnętrz w Szkole Domowej Pracy Kobiet w Zakopanem-Kuźnicach.
Projekt urządzenia wnętrz w Szkole Domowej Pracy Kobiet (?) w Zakopanem-Kuźnicach
Platforma Cyfrowa: Pl 933

 
9 maja 1889 r. na licytacji w Nowym Sączu Władysław Zamoyski – z pobudek wyłącznie patriotycznych – zakupił dobra zakopiańskie, ratując je przed przejściem w obce (tzn. niepolskie) ręce. Tym czynem oraz wygraniem procesu o Morskie Oko (1902 i 1909) zapisał się trwale w narodowej pamięci. Po nabyciu Zakopanego Zamoyscy zamieszkali najpierw w wynajętej willi „Adasiówka”, gdzie umieszczono także Szkołę Domowej Pracy Kobiet. Dopiero w czerwcu 1891 r. przenieśli się wraz ze Szkołą do Kuźnic. W Zakopanem Władysław zdołał olbrzymim wysiłkiem, w krótkim czasie, zalesić ogołocone z drzew przez rabunkową gospodarkę poprzednich właścicieli, zbocza górskie, zaprowadzić racjonalną gospodarkę leśną i ochronę przyrody, rozbudować tartaki i papiernię. Przyczynił się do zbudowania kolei z Chabówki do Zakopanego (1899) oraz z Jaworzna do Piły (1900), a także dróg bitych przez Jaszczurówkę do Morskiego Oka i do Doliny Kościeliskiej. Zaangażował się w sprawę budowy elektrowni oraz wodociągów, szkoły, szpitala, poczty, nowego gmachu Muzeum Tatrzańskiego. Udało mu się przejąć propinację z rąk obcych i przekazać ją Polakom.

Kaplica „Anioł Pański” nad Morskim Okiem – projekt budynku w tylu góralskim wykonanego z ciosanych kamieni. Rysunek wykonany w kolorach czarno-białych kreską techniczną.
Kaplica „Anioł Pański” nad Morskim Okiem – projekt Sylwester Pajzderski
Platforma Cyfrowa: Pl 752

W 1910 r. zbudował przy Krupówkach Bazar Polski – siedzibę polskiej spółki handlowej. W uznaniu zasług w 1898 r. nazwisko Zamoyskiego zostało nadane jednej z ulic Zakopanego. Od 1899 r. był honorowym obywatelem Żywca, a od 1901 r. pierwszym honorowym obywatelem Zakopanego. Należał do wielu towarzystw, pełniąc w nich ważne funkcje oraz wspierając materialnie ich działalność. M.in. był członkiem honorowym Towarzystwa Rybackiego w Krakowie (1890 r.), Towarzystwa Przemysłowców w Kórniku (od 1894 r.) oraz kórnickiego Bractwa Strzeleckiego (od 1899 r.), Towarzystwa Tatrzańskiego (od 1901 r.), Tatrzańskiego Towarzystwa Narciarzy w Krakowie (1923 r.), członkiem wieczystym Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego (od 1903 r.), prezesem Instytucji Czci i Chleba, zapewniającej opiekę materialną weteranom powstań (od 1907 r.), prezesem Rady Zawiadowczej Kolei Żelaznej Chabówka – Zakopane (od 1908 r.), członkiem – założycielem Towarzystwa „Sokół” w Krakowie (1892 r.) oraz paryskiego Towarzystwa Polskiego Literacko-Artystycznego (1910 r.), członkiem Ligi dla spolszczenia miast (1913 r.) oraz Komitetu Skautowego w Zakopanem (1914 r.). Od 1900 r. należał do Związku Pomocników Salezjańskich w Turynie. W 1894 r. Zamoyski wystawił na Powszechnej Wystawie Krajowej we Lwowie najcenniejsze eksponaty z kórnickiego zamku oraz produkty z dóbr zakopiańskich. W 1907 r. na Wystawie Ogrodniczej w Poznaniu Ogrody Kórnickie Władysława Zamoyskiego zostały odznaczone dyplomem.

Pejzaż tatrzański z Morskim Okiem. Na pierwszym planie górski staw oraz kamieniste nabrzeże. W tle porośnięte drzewami stoki.
Pejzaż tatrzański z Morskim Okiem Marian Klaklik
Platforma Cyfrowa: MK 4441

 W lipcu 1912 r. w Paryżu Zamoyscy podpisali dokument o zamiarze oddania całego majątku na rzecz mającej powstać fundacji narodowej. W czerwcu 1914 r. Władysław wraz z matką i siostrą wyjechał na wakacje do Paryża, a wybuch I wojny światowej uniemożliwił im powrót do kraju. Władysław Zamoyski wspierał Komitet Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce, współpracował w prowadzeniu akcji informacyjnej, służącej sprawie polskiej, finansował inicjatywy publicystyczne na rzecz niepodległości Polski. Był autorytetem moralnym, z którym kontaktowali się działacze Komitetu Narodowego Polskiego, m.in. Roman Dmowski, Ignacy Jan Paderewski, gen. Józef Haller oraz polscy delegaci na Konferencję Pokojową w Wersalu.

Obraz olejny na płótnie, portret mężczyzny w mundurze z orderem na piersi.
Generał Józef Haller (1873–1960) Maria Zamoyska
Platforma Cyfrowa: MK 4442

 Z kasy majątków kórnickich Zamoyskiego sfinansowano udział Kompanii Kórnickiej w powstaniu wielkopolskim. Po zakończeniu wojny Z. wrócił do Kórnika (23 V 1920 r.) i podjął energiczne działania zmierzające do poprawienia kondycji zaniedbanych majątków, aby je oddać jako dar narodowy, przynoszący jak najszybciej dochody. Równocześnie przystąpił do ostatecznego opracowania statutu przyszłej fundacji i załatwiania niezbędnych urzędowych formalności. Pomocnikiem Zamoyskiego w tych pracach został dr Henryk Wilczyński, administrator majątków kórnickich po zmarłym 26 I 1923 r. Z. Celichowskim.

Wnętrze sali ekspozycyjnej mieszczącej się w środkowej części oficyny zachodniej przy zamku w Kórniku. Widok przypuszczalnie w kierunku północno-zachodnim. Tzw. kolekcja australijska Władysława Zamoyskiego.
Wnętrze sali muzealnej mieszczącej się na 1. piętrze oficyny zachodniej przy Zamku Kórnickim, 1929 r.
Platforma Cyfrowa: II 1428


Latem 1921 r. (9 VII) Zamoyscy gościli w Kórniku Naczelnika Państwa Marszałka Józefa Piłsudskiego, który podziękował im za opiekę, jaką otaczali w Zakopanem i Paryżu jego brata – Bronisława Piłsudskiego. W lutym 1923 r. Zamoyski został generalnym pełnomocnikiem swej matki, z prawem dysponowania jej majątkiem zarówno za jej życia, jak i po śmierci, która nastąpiła 4 XI 1923 r. Gotowy statut Fundacji „Zakłady Kórnickie” został złożony przez Władysława i Marię Zamoyskich osobiście, na ręce Prezydenta Państwa Stanisława Wojciechowskiego, 16 lutego 1924 r. Wtedy też Zamoyscy podpisali akt donacyjny, zwracając się w nim do Sejmu, Senatu i rządu RP z prośbą o opiekę nad powstającą fundacją. Po kilku miesiącach – 20 VI 1924 r. Zamoyski podpisał w Śremie akt notarialny zrzeczenia się całego majątku na rzecz fundacji. 13 września 1924 r. – już chory – spisał testament, którym uzupełnił swój dar narodowy o bezcenną bibliotekę oraz dzieła sztuki.

Portret przedstawiający  Marię Zamoyską. Na fotelu z narzuconą kotarą w kolorze czerwonym siedzi kobieta ubrana w czarną suknię. Ma siwe włosy zaczesane do tyłu i spięte w koka. W dłoni trzyma książę. Na stole przykrytym obrusem stoją białe kwiaty w wazonie.
Maria Zamoyska (1860–1937) Stanisław Korzeniewski według fotografii
Platforma Cyfrowa: MK 4318


Oficjalnej wiadomości o tym, że Rada Ministrów skierowała 1 października akt fundacyjny do Sejmu, Zamoyski nie doczekał. Dotarła ona bowiem do Kórnika 3 X po południu. Tego dnia – kilkanaście godzin wcześniej – Władysław Zamoyski zmarł. Pochowany został 6 października w krypcie Zamoyskich, w podziemiach kórnickiego kościoła.

Wydawnictwa BK:

Udostępnij: Udostępnij poprzez FacebookUdostępnij poprzez TwitterUdostępnij poprzez LinkedinUdostępnij poprzez Pinterest